हाम्रो बारे - जिल्ला वनस्पति कार्यालय सल्यान

हाम्रो बारे

हाम्रो बारे

हाम्रो बारे

वनस्पति अनुसन्धान केन्द्र सल्यानको परिचय

नेपालको सर्वाङ्गीण विकासका लागि राष्ट्रिय प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रहरु जलस्रोत,पर्यटन र कृषि क्षेत्रको मेरुदण्ड वन क्षेत्र हो । जनताको वन क्षेत्रमा आवश्यकता परिपूर्ति ,पशु आहार,स्वास्थ्य रहन औषधीय वनस्पति तथा वातावरण सन्तुलनका लागि वन-वनस्पति तथा वातावरण सन्तुलनका लागि अति आवश्यक छ । वन सम्पदाको संरक्षण,सम्वद्र्धन तथा समुचित सदुपयोगवाट देशको आर्थिक,सामाजिक विकास गरी स्थानीय तथा राष्टिय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउन एवं जनताको जीविकोपार्जनका अवसरहरु वढाउन सकिन्छ ।

नेपालको वनस्पति विधिताको पहिचान अध्ययन अनुसन्धान,प्रविधि विकास गरी सदुपयोग तथा प्रवद्र्धन गर्ने मुख्य उद्धेश्य तय गरी वन तथा वातावरण मन्त्रालय अन्र्तगत वनस्पति विभागको स्थापना भएको हो ।आ.व २०५६/०५७ को विभागिय सांगठनिक ढांचा परिर्वतन गरिए अनुरुप ७ जिल्लामा जिल्ला वनस्पति कार्यालय स्थापना गरिएका छन् । ति मध्ये जिल्ला वनस्पति कार्यालय सल्यान पनि एक हो । यस कार्यालय अन्र्तगत वानस्पतिक जैविक विविधता संरक्षण पहिचान अध्ययन अनुसन्धान कार्य संञ्चालन गर्न सल्यान जिल्लाको कपुरकोट गाउपािलका वडा नं. ३ स्थितमुलपानीमा ११३.५ रोपनी क्षेत्रफलमा मुलपानी वनस्पति उद्यानको स्थापना भई वनस्पतिको संरक्षण तथा अध्ययन अनुसन्धानका कार्यहरु सञ्चालन हुदै आएका छन् ।

यस वनस्पति उद्यानमा दुर्लभ तथा संकटापन्नका साथै आर्थिक विकासका लागि प्राथमिकता क्रममा परेका जडिवुटीजन्य वनस्पति स्रोतको संकलन तथा संरक्षण गरिएका छन् । वानस्पतिक स्रोतको वंशाणुगत स्रोत (Germplasm) संकलन गरी भ्ह(कष्तग संरक्षण गर्ने कार्य संचालनमा रहेको छ । यस वनस्पति उद्यानमा मुख्य मुख्य महत्वपूर्ण वनस्पतिहरु मध्ये श्रीखण्ड, टिमुर, विजयसाल, सतिसाल, सुगन्धवाल, चिराईतो, कुरिलो, घिउकुमारी, तेजपात, लौठसल्ला, केशर, सुगन्धकोकिला, सर्पगन्धा अश्वागन्धा पिपला लगायत ३७१ वटा प्रजातीको संरक्षण गरिएको छ । यस उद्यानको मुख्य आकर्षणमा यस क्षेत्र विद्यमान २८ प्रजातीका सुनाखरी लाई संरक्षण गरी राखिएको छ भने नेपालवाट साइटिसको अनुसूचीमा परेका १३ प्रजातीका वनस्पति मध्ये यस उद्यानमा हुर्कने सक्ने साइकस,लौठसल्ला,सर्पगन्धा,गुन्सी तथा सुनाखरी को साइटिक गार्डेन वनाई संरक्षण गरिएको छ । यस वाहेक टिमुर उत्पादन पोलीहाउस,फर्न गार्डेन,रक गार्डेन,जलिय उद्यान,अर्किड हाउस,मौसमी फूल वगैचा,जडिवुटी सुचना केन्द्र, आदि रहेका छन् ।

२ कार्यालयका उद्धेश्यहरु:

जिल्लामा पाईने समग्र वानस्पतिक स्रोतको वैज्ञानिक अध्ययन,अनुसन्धान र प्रविधि विकासको माध्यमवाट वनस्पतिको स्रोतको विविधताको पहिचान गरी तिनको स्वस्थानीय (In-situ) परस्थानीय (Ex-situ) रुपमा संरक्षण तथा व्यवस्थापन गर्ने एवं वनस्पति स्रोतको दिगो उपयोगको लागि आय—मुलक रोजगार तथा औधोगिक व्यवसायहरु विकास गरी देश तथा जनताको सामाजिक एवं आर्थिक विकासमा सहयोग पु¥याउने रहेका छन् ।

३ कार्यक्षेत्र तथा क्रियाकलापहरु:

वैज्ञानिक अध्ययन तथा अनुसन्धानको पद्धतिद्धारा वानस्पतिक स्रोत पहिचान गरी प्रविधि विकासको माध्यमवाट तिनको यथास्थान तथा स्थानान्तरित संरक्षण तथा व्यवस्थापन गर्ने एवं वनस्पति स्रोतको दिगो विकास मार्फत मुलुकको आर्थिक विकासमा टेवा पु¥याउन प्रयासरत यस जिल्ला वनस्पति कार्यालयको विभिन्न क्रियाकलापहरु संञ्चालन गरिहेको छ ।

१ वानस्पतिक स्रोत सर्वेक्षण तथा अनुसन्धानःजिल्लाका सम्पूर्ण वानस्पति स्रोतको अध्यावधिक अभिलेख राख्न सर्वेक्षण कार्यहरु गरी हर्वेरियम नमुना संकलन गर्ने ।
वनस्पतिको पहिचान तथा अध्ययन अनुसन्धान कार्यमा सहायक हुने वानस्पतिक प्रयोगशाला व्यवस्थापन गर्ने ।

२ वनस्पति उद्यान वैज्ञानिक व्यवस्थापन तथा वानस्पतिक स्रोत संरक्षण

वनस्पति उद्यानको व्यवस्थापन गरी यस वानस्पतिक वंशानुगत स्रोतको संरक्षण र विकासका लागि अध्ययन,अनुसन्धानका साथै वनस्पति उद्यान सम्वन्धि सेवा प्रदान गर्ने ।
शैक्षिक तथा संरक्षण उद्यानको व्यवस्था गर्ने ।
आर्थिक महत्वका साथै दुर्लभ तथा संकटापन्न वनस्पतिको संरक्षणका साथै अध्ययन अनुसन्धान गर्ने ।

३ वनस्पतिको रसायनिक परिक्षण प्रयोगशाला व्यवस्थापन

विभिन्न सुगन्धित वनस्पतिको तेल परिक्षणको आधारमा गुणस्तर प्रमाणिकरण तथा सदुपयोगमा सघाउ पुर्याउने ।

४ जडिवुटी सम्वन्धि अनुसन्धान,खेती प्रविधि विकास तथा विस्तार

विभिन्न आर्थिक महत्वका उपयोगी जडिवुटीहरुको हावापानीको हिसावले खेती प्रविधि विकास गर्न अनुसन्धान गरी प्रविधि हस्तान्तरण गर्दै जाने ।
जडिवुटी पहिचान ,खेती प्रविधि,स्रोत सर्वेक्षण जस्ता विषयमा तालिम र परामर्श सेवा प्रदान गर्ने ।

४  जिल्ला वनस्पति कार्यालय अन्र्तगत सञ्चालित आयोजना-कार्यक्रमहरु

जिल्ला वनस्पति कार्यालय सल्यानको स्थापना वि.स २०५६ सालदेखि यस जिल्लामा विभिन्न कार्यक्रमहरु संचालनमा रहेका छन् । यी कार्यक्रमहरु वनस्पतिहरु (वनस्पति संरक्षण तथा उद्यान विकास ,वनस्पति अध्ययन तथा अनुसन्धान र जडिवुटी विकास)संचालनका निमित्त आ.व.२०७४/०७५ मा कुल रु. १,३२,८३,००० । रहेको छ ।

सञ्चालित कार्यक्रमहरु:

१ वनस्पति अध्ययन अनुसन्धान तथा वजारीकरण

जिल्लामा रहेका वानस्पतिक स्रोतको अध्ययन अनुसन्धान सर्वेक्षण संकलन तथा पहिचान गरी त्यसको महत्व जनस्तर सम्म पु¥याउने ।
वानस्पतिक विविधता,जडिवुटी लगायतका गैह्रकाष्ठ वन पैदावारहरु वानस्पतिक अनुवांशिक स्रोतहरुको सर्वेक्षण,संरक्षण,अध्ययन तथा अनुसन्धान कार्य
लोप हुदै जान लागेका वनस्पति तथा जडिवुटीहरुको संरक्षण,खेती प्रवर्धन तथा विस्तार गराउन उपर्युक्त प्रविधि सम्वन्धि अध्ययन अनुसन्धान गर्ने ।
जडिवुटी सम्वन्धि व्यावसायिक खेती वारेमा तालिम,प्रचार प्रसार,संकलन,प्रशोधन,प्रवर्धनतथा वजारीकरण समेत गराई ग्रामिण तथा दुर्गम क्षेत्रका जनताको रोजगारी एवं आयआर्जन वृद्धि गर्ने अवसर वढाउने ।

२ वनस्पति संरक्षण तथा उद्यान विकास कार्यक्रम

जिल्लामा वानस्पतिक स्रोतको वैज्ञानिक रुपमा संरक्षण,अनुसन्धान,सदुपयोग गरी सो क्षेत्रको दिगो विकासमा टेवा पु¥याउने ।  वानस्पतिक जैविका विविधता सम्वन्धि शिक्षा,जनचेतना,पुष्ष व्यवसाय आदि सेवा प्रदान गर्ने
वनस्पति उद्यान मार्फत पर्यापर्यटनको विकास गर्ने ।

३ जडिवुटी विकास कार्यक्रम

जडिवुटी एवं गैह्रकाष्ठ वन पैदावारहरुको पुनरुत्पादन लाई वढाव दिदै यिनीहरुको पारिस्थितिकीय प्रणालीहरुको संरक्षण गर्दै दिगो व्यवस्थापन मार्फत उत्पादन भएका पैदावारहरुलाई मात्र तोकिएको प्रकृया र विधि अनुरुप संकलन गरी प्रशोधन र विक्री वितरणवाट अधिकतम आर्थिक एवं पर्यावरणीय फाइदा प्राप्त गर्ने ।
महत्वपूर्ण जडिवुटी एवं गैह्रकाष्ठ वनपैदावरहरुको व्यावसायिक खेतीलाई प्रोत्साहन गरी वानस्पतिक प्रजातीहरुको परस्थानीय संरक्षण मार्फत राष्टिय आय एवं रोजगारी अभिवृद्धिमा टेवा पु¥याउने ।
जडिवुटी एवं अन्य गैह्रकाष्ठ वन पैदावारहरुको व्यवस्थापन,संकलन,व्यावसायिक खेती,उत्पादन,प्रशोधन र विक्री वितरण लगायतका कार्यहरुमा निजी क्षेत्र,सहकारी,स्थानीय निकाय लगायत समाजका पिछडिएका विपन्न र महिला वर्गहरुको सहभागितालाई वढावा दिई स्थानीय स्तर मै प्रशोधन गरी अति दुर्गम तथा ग्रामिण क्ष्ँेत्रमा रोजगारी र आय आर्जनका अवसरहरु वढाउने ।
जडिवुटी तथा गैह्रकाष्ठ वन पैदावारहरुको उत्पादनलाई व्यावसायिक रुपमा प्रतिष्पधात्मक तुल्याउन आवश्यक पर्ने पूजीं,पूर्वाधार,प्राविधिक ज्ञान,सीपको विकास तथा वजार व्यवस्थापनमा सहयोग पु¥याई स्थानीय जनताको जीवन स्तरमा वाञ्छित सुधार गरी गरिवी निवारणमा योगदान पु¥याउने ।
जडिवुटी एवं गैह्रकाष्ठ वनपैदावारहरुको गुणस्तर र उत्पादन परिमाणलाई प्रतिस्पर्धात्मक रुपमा अन्र्तराष्टिय वजारमा पहिचान गराई तिनको विक्री मार्फत विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने ।